بزرگترین تراژدی یک باغدار، دیدن خشک شدن نهالی است که سه سال برای آن زحمت کشیده، صرفاً چون «رقم نهال» با «سرمای بهاره» یا «گرما و شوری منطقه» همخوانی نداشته است. در سال ۱۴۰۵، با تغییرات شدید اقلیمی، دیگر نمیتوان به تجربههای سنتی بسنده کرد. این مقاله، نقشه راه علمی شما برای انتخاب نهال در وجب به وجب خاک ایران است.
چگونه اقلیم منطقه خود را قبل از خرید نهال بشناسیم؟
قبل از صرف هر هزینهای، این ۳ فاکتور را در منطقه خود چک کنید:
الف) نیاز سرمایی (Chilling Requirement)
هر درخت میوه برای اینکه در بهار از خواب بیدار شود و گل بدهد، باید تعداد ساعات مشخصی را در دمای ۰ تا ۷ درجه سانتیگراد بگذراند.
نکته حیاتی: اگر در منطقهای گرمسیر مثل بوشهر، نهال گردوی چندلر (با نیاز سرمایی بالا) بکارید، درخت شما هرگز بیدار نمیشود یا فقط برگهای ناقص میدهد.
ب) ارتفاع از سطح دریا و فشار اتمسفر
ارتفاع روی ضخامت پوست میوه و غلظت قند اثر میگذارد. ارقامی که در ارتفاع بالای ۱۵۰۰ متر عالی عمل میکنند، در دشتهای پست دچار آفت و بیماریهای قارچی میشوند.
ج) تاریخ یخبندانهای ناگهانی
بسیاری از مناطق ایران «نیمهسردسیر» هستند؛ یعنی زمستان ملایم دارند اما در فروردین دچار سرمای ناگهانی میشوند. در این مناطق، تنها راه نجات، خرید ارقام دیرگل است.
لیست طلایی نهالها برای مناطق سردسیر و کوهستانی
در این مناطق (مثل آذربایجان، کردستان، همدان و ارتفاعات البرز)، مقاومت ریشه به یخزدگی و دیرگل بودن اولویت اول است.
- گردو فرنور (Fernor): پادشاه مناطق سردسیر. این رقم فرانسوی تا دمای $$-۳۰$$ درجه را تحمل کرده و بسیار دیرگل است.
- گیلاس تکدانه مشهد: بهترین گزینه برای صادرات. نیاز سرمایی بالای این رقم باعث میشود در کوهستانها به بالاترین کیفیت رنگ و طعم برسد.
- بادام تونو و آذر: به دلیل خودگردهافشان بودن و مقاومت به سرمای بهاره، پرفروشترین ارقام بادام کوهستانی هستند.
- گلابی درگزی: مقاومترین رقم در برابر بیماری آتشک و سرمای شدید خاک.
بهترین ارقام نهال برای مناطق گرمسیری و نیمهکویری
در مناطقی مثل یزد، کرمان، فارس و خوزستان، نهال باید با تبخیر شدید و اشعه UV بالا بجنگد.
- پسته پایه هیبریدی (UCB-1): این نهال معجزه کشاورزی مدرن است. سرعت رشد آن ۴ برابر ارقام سنتی است و مقاومت عجیبی به کمآبی دارد.
- انجیر دیم استهبان: این رقم نیاز به آبیاری مداوم ندارد و با تکیه بر رطوبت زیرسطحی، در دمای بالای $$+۴۵$$ درجه محصولی درجهیک میدهد.
- انار واندرفول (Wonderful): رقمی تجاری با پوست ضخیم که از سوختگی میوه زیر آفتاب جلوگیری میکند و برای صادرات به اروپا ایدهآل است.
- زیتون تلخ و خرما مجول: برای مناطق فوق گرمسیری که شوری آب نیز بالاست.
جدول انتخاب نهال بر اساس جزئیات دمایی و اقلیمی
| نوع اقلیم منطقه |
حداقل دمای زمستان |
حداقل دمای زمستان |
حداکثر دمای تابستان |
نیاز سرمایی (ساعت) |
پیشنهاد اول (تجاری) |
پیشنهاد دوم (مقاوم) |
| سردسیر کوهستانی |
$$-۳۰°C$$ |
$$+۲۸°C$$ |
$$+۲۸°C$$ |
۱۲۰۰ - ۱۶۰۰ |
گردو فرنور |
گلابی درگزی |
| معتدل کوهپایهای |
$$-۱۵°C$$ |
$$+۳۵°C$$ |
$$+۳۵°C$$ |
۸۰۰ - ۱۱۰۰ |
گیلاس تکدانه |
سیب گالا |
| نیمه گرمسیری |
$$-۵°C$$ |
$$+۴۲°C$$ |
$$+۴۲°C$$ |
۴۰۰ - ۷۰۰ |
بادام مامایی |
زردآلو عسگرآباد |
| گرم و خشک (کویری) |
$$۰°C$$ |
$$+۴۸°C$$ |
$$+۴۸°C$$ |
۲۰۰ - ۴۰۰ |
پسته احمدآقایی |
انار ملس ساوه |
| گرمسیر شرجی/خشک |
$$+۸°C$$ |
$$+۵۲°C$$ |
$$+۵۲°C$$ |
زیر ۱۰۰ |
خرما مجول |
کنار (صدر) |
نهالهای مقاوم به شوری خاک و کمآبی
بحران آب و شور شدن چاهها باعث شده تا بسیاری از باغها خشک شوند. اگر EC آب شما بالای ۴۰۰۰ است، این ارقام تنها راه زنده نگه داشتن سرمایه شما هستند:
- پسته (بهویژه پیوند روی پایه UCB-1): مقاومترین رقم تجاری به نمک.
- سنجد حاجحسینی: علاوه بر محصول پولساز، خاک را اصلاح کرده و در برابر بادهای نمکی مقاوم است.
- توت نرک و مو (انگور) عسکری: ارقامی که با کمترین کیفیت آب هم به باردهی میرسند.
چکلیست نهایی قبل از خرید نهال:
- تست خراش: قبل از کاشت، پوست ریشه را با ناخن بخراشید؛ باید سفید و آبدار باشد.
- شناسنامه: نهال بدون لیبل جهاد کشاورزی، یعنی قمار روی سرمایه.
- زمان کاشت: بهترین زمان برای مناطق سردسیر اسفندماه و برای مناطق گرمسیر آذر و دی ماه است.
